Kiedy w 2022 roku doszło do katastrofy ekologicznej, podczas której w wyniku zatrucia wód Odry zginęła większość żyjących w niej ryb, ówczesny komendant główny policji ogłosił, że osoba, która wskaże winnego w tej sprawie, otrzyma nagrodę w wysokości miliona złotych. Po nagrodę zgłosił się Michał Zadara – reżyser i jeden z inicjatorów Instytutu Prawa Performatywnego, który wraz ze swoimi współpracownikami i współpracowniczkami rekonstruuje w spektaklu Smutna rzeka przebieg katastrofy i wskazuje winnych. W marcu 2025 roku Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził wypłatę na rzecz Zadary i prowadzonej przez niego Fundacji Centrala miliona złotych. Sprawa jest w toku, ponieważ Prokuratura Generalna zwróciła się do Sądu z wnioskiem o uzasadnienie wyroku.

Smutna rzeka jest połączeniem performansu w wykonaniu aktorki Barbary Wysockiej i muzyka Dominika Strycharskiego z ekscytującym śledztwem, które odsłania przed publicznością brudne związki władzy z biznesem w Polsce, korupcję i brak poszanowania dla środowiska naturalnego jako dobra wspólnego. Instytut Prawa Performatywnego to bezprecedensowa w polskich warunkach oddolna instytucja wykorzystująca narzędzia artystyczne, dziennikarskie, prawnicze i aktywistyczne do prowadzenia śledztw w sprawach związanych z ekologią i sprawiedliwością społeczną. Poprzednie projekty zespołu to Odpowiedzialność (2022) poświęcona kryzysowi migracyjnemu, oraz Cisza (2023) – spektakl traktujący o zbrodniach wojennych. Działalność Zadary, który w ostatnich latach koncentruje się na wypracowywaniu artystycznych metod przeprowadzania społecznych i politycznych interwencji pokazuje, że sztuka może nie tylko przedstawiać rzeczywistość, ale też ją kształtować.

---

Fot. materiały Instytutu Prawa Performatywnego